گروهی ازدانشجویان کتابداری نبی اکرم(ص)

 ملي و بين‌المللي كتابداري داشته و در چنين بستري در توسعه و كاربرد قوانين و استانداردهاي متداول آلمان نقش رهبري را دارد (7).

به‌سبب فراز و نشيب‌هاي سياسي آلمان (جدايي و اتحاد مجدد آن طي دهه‌هاي گذشته) و همچنين به‌سبب ماهيت مجموعه‌هاي آن، كتابخانه ملي آلمان در سه مكان جدا (فرانكفورت، لايپزيك، برلين) مستقر شده است. اين سه بخش با هماهنگي كامل فعاليت مي‌كنند. كتابخانه داراي 16400000 ماده اطلاعاتي است. از اين تعداد حدود 9200000 قلم در كتابخانه لايپزيك، 6300000 در كتابخانه فرانكفورت، و 870000 فقره در كتابخانه برلين نگهداري مي‌شود. علاوه بر آن روزانه حدود 1200 عنوان جديد نيز به اين مجموعه افزوده مي‌شود (2: 9).

تاريخچه. در آلمان هيچ‌گاه كتابخانه ملي جامعي به‌صورت يكپارچه وجود نداشته است. با وجود اين، در 1912 "خانه كتاب آلمان"[2]  در لايپزيك تمامي آثار آلماني را گردآوري كرد و در قالب يك كتابشناسي ملي بيرون داد (3: 316). پيش از آن در برلين، كتابخانه دولتي آلمان[3]  كه تاريخ تأسيس آن به 1661 باز مي‌گردد، به جمع‌آوري آثار آلمان تا 1913 پرداخت و مجموعه 6550000 جلدي آن در اواخر 1980 گنجينه‌اي از متون آلماني‌زبان چندين قرن بود. در اين كتابخانه همچنين نسخ دستنويس و خطي، نت موسيقي، نقشه‌ها، تصاوير، و ديگر مواد غيرچاپي جمع‌آوري مي‌شد. مجموعه اين كتابخانه از طريق نسخ واسپاري و موافقت‌نامه‌هاي تبادل گسترده با كتابخانه‌ها و نهادهاي 85 كشور جهان افزايش يافت. "خانه كتاب آلمان" از 1913 تمامي انتشارات آلمان را جمع‌آوري كرد و پس از 1945 نيز به اين كار ادامه داد و تمامي انتشارات جمهوري دموكراتيك، جمهوري فدرال، برلين غربي، و همين‌طور طيفي از نوشته‌هاي آلماني زبان را كه در تمامي نقاط جهان منتشر شده بود، پوشش داد. اين كتابخانه كتاب‌ها و ادواري‌ها؛ پايان‌نامه‌هاي دانشگاهي؛ مواد موسيقايي، هنري، و چاپي؛ كارت پستال‌ها؛ و پروانه‌هاي ثبت اختراع را جمع‌آوري كرد. از 1976 نيز به گردآوري پيشينه‌هاي موسيقايي كه در جمهوري دموكراتيك آلمان توليد شده بود پرداخت. "خانه كتاب آلمان" به‌عنوان مركز اطلاعات كتابشناختي متون آلماني، >كتابشناسي ملي آلمان< و >كتابشناسي‌هاي بنياني موسيقي و ترجمه‌ها< را هم منتشر كرد.

با تقسيم آلمان، براي وظايف فوق در 1946، در آلمان غربي (سابق) كتابخانه جديدي به‌نام "كتابخانه آلمان" تأسيس شد. اين كتابخانه در 1969 به يك مؤسسه دولت فدرال تبديل شد. يكي از وظايف آن گردآوري جامع و ثبت كتابشناختي آثار آلماني بود. اين نه تنها شامل آثار جمهوري فدرال مي‌شد، بلكه آثار آلماني زبان جمهوري دموكراتيك آلمان، اتريش، سوئيس، لوكزامبورگ، و ساير كشورهاي غيرآلماني زبان سراسر دنيا را هم دربرمي‌گرفت.

كتابخانه مزبور علاوه بر گردآوري و ثبت آثار، به خدمات متمركز براي ساير كتابخانه‌هاي كشور نيز مي‌پرداخت. در حال حاضر دفتر آلماني نظام اطلاعات بين‌المللي پيايندها در اين كتابخانه قرار دارد و خدمات فهرستنويسي پيش از انتشار كتاب‌هاي جديدالانتشار آلمان، و روزآمدسازي بانك اطلاعاتي پيوسته موسوم به بيبليو ديتا[4]  (شامل تمامي عناوين آلماني از 1972) نيز از وظايف اين كتابخانه است (3: 317، 319).

در 1990 با اتحاد دو آلمان، ادغام دو نهاد "خانه كتاب آلمان" در لايپزيك و "كتابخانه آلمان" در فرانكفورت (كه از 1970 آرشيو موسيقي آلمان در برلين هم بخش لاينفك آن بوده است) در يكديگر ادغام شدند و كتابخانه ملي آلمان ايجاد شد. معاهده اتحاد دو آلمان كه در 23 سپتامبر 1990 به امضا رسيد، اين مؤسسات را قادر ساخت وظايف قانوني كتابخانه ملي را با همكاري يكديگر به انجام رسانند. نگهداري منابع و استفاده از آنها در كتابخانه ملي در هر يك از سه بخش لايپزيك، فرانكفورت، و برلين تابع قواعد محلي است. آثاري كه در هر يك از اين سه محل دريافت مي‌شوند، بر اساس ضوابط تقسيم كار ميان لايپزيك و فرانكفورت پردازش مي‌شود. اين امر هر دو را قادر مي‌سازد تا مجموعه‌اي كامل را عرضه كرده و به ارائه خدمات بپردازند. علاوه بر آن به هر كدام از دو كتابخانه مسئوليت‌هاي محلي واگذار شده است. مركز لايپزيك كه داراي غناي سنتي است، مجموعه‌هاي موزه نوشته‌ها و كتاب آلمان[5] ، مجموعه ادبيات تبعيدي[6] ، و كتابخانه آن فرانك شوآ[7]  را در اختيار دارد. مركز فرانكفورت نيز مسئول تأمين اطلاعات و زيرساخت‌هاي ارتباطي است. اين امر شامل ايجاد و مديريت بانك‌هاي اطلاعاتي مركزي هم مي‌شود. مركز فرانكفورت همچنين مسئول توليد، بازاريابي، و توزيع خدمات كتابشناختي ملي است. "آرشيو موسيقي آلمان" نيز مسئوليت پردازش و ايجاد نمايه‌هاي كتابشناختي منابع موسيقي مضبوط و چاپي را برعهده دارد (8).

فضا و ساختمان. همچنان كه اشاره شد، مجموعه كتابخانه ملي آلمان در سه فضاي جداگانه و در سه شهر مختلف قرار گرفته است كه هر يك از آنها به لحاظ قدمت و معماري ويژگي‌هاي خاص خود را دارند. قديمي‌ترين آنها "خانه كتاب آلمان" در لايپزيك است كه طي سال‌هاي 1914 تا 1916 احداث شده است. معماران اين ساختمان اسكار پوش و كارل جوليوس بائر بوده‌اند. مساحت اين ساختمان 16850 مترمربع است. اتاق مطالعه آن داراي 450 ايستگاه كار است و تالار كنفرانس آن پذيراي مجموعه كتابخانه رايش[8]  متعلق به 1848 است. همچنين در اين ساختمان موزه‌اي دائمي از كتاب‌هاي قديمي در "موزه كتاب و نوشته‌هاي آلمان" نگهداري مي‌شود؛ و در سرسراها و راهروهاي آن ويترين‌هايي از كتاب‌ها و آثار ارزشمند تاريخي قرار دارد.

ساختمان "كتابخانه آلمان" در فرانكفورت، در سال‌هاي 1992 تا 1996 احداث شده و داراي 47000 مترمربع فضاي مفيد است. اين ساختمان داراي مركز كنفرانس، نمايشگاه، رستوران، و اتاق مطالعه با گنجايش 312 نفر است. فضاي اداري اين ساختمان 5000 مترمربع وسعت داشته و داراي 360 ايستگاه است. مخزن كتابخانه نيز در فضايي معادل 30000 مترمربع، گنجايش حدود 18 ميليون كتاب را دارد. ساختمان آرشيو موسيقي آلمان نيز با معماري فريتس فرايمولر[9]  در سال‌هاي 1913 تا 1916 در برلين احداث شد. اين ساختمان 27360 مترمربع مساحت و تزيينات فراوان دارد. معماري عمارت باغ اين ساختمان به سبك تاريخي همراه با عناصر نئوكلاسيك و نئوباروك ساخته شده است (2: 24).

ساختار مديريت و اداره كتابخانه. كتابخانه ملي آلمان برمبناي قانون سال 1990 سازماني مستقل و كاملا خودمختار است و تحت نظارت عالي وزارت كشور است (1: ذيل "كتابخانه ملي آلمان"). شوراي اداري كتابخانه در تمامي موضوعاتي كه براي كتابخانه ملي داراي اهميت بنياني يا اقتصادي است مانند تصويب قوانين، بودجه‌بندي، تصويب فعاليت‌هاي رئيس كتابخانه برمبناي مميزي‌هاي سالانه، رهنمودهايي درباره بودجه و هزينه‌ها و فعاليت مجموعه داراي قدرت اجرايي است. رئيس شوراي اداري بالاترين مقام اجرايي است. اين شورا داراي 4 نماينده از دولت مركزي است. دو نفر آنها عضو كميسيون امورفرهنگ و رسانه‌هاي دولت آلمان هستند. همچنين نماينده‌اي از شوراي پژوهش‌هاي آلمان، سه نماينده از انجمن ناشران موسيقي آلمان و انجمن دولتي اقتصاد فنوگرافي، و نمايندگاني از دولت‌هاي محلي فرانكفورت و لايپزيك در اين شورا عضويت دارند.

رئيس كتابخانه مسئول اجرايي اصلي است و هدايت عمليات روزمره كتابخانه ملي را مطابق تصميمات و رهنمودهاي شوراي مديريت برعهده دارد. وي داراي دو معاون است كه يكي در فرانكفورت و ديگري در لايپزيك مستقر هستند و او را در انجام مسئوليت‌هايش ياري مي‌كنند.

شوراي اداري و رئيس كتابخانه در تصميم‌گيري‌ها از رايزني شوراي مشورتي كتابخانه ملي آلمان بهره مي‌جويند. اين شورا داراي 12 عضو متخصص در حوزه‌هاي كتابداري، نشر، و تجارت كتاب است.

شوراي اداري و رئيس كتابخانه در تصميم‌گيري‌هاي مربوط به آرشيو موسيقي آلمان از رايزني‌هاي شوراي مشورتي آرشيو موسيقي بهره مي‌جويند. اين شورا داراي 12 عضو متخصص در زمينه‌هاي كتابخانه‌هاي موسيقي، نشر موسيقي، و صنعت ضبط موسيقي است (11).

مجموعه. طبق قانون 31 مارس 1969 (مربوط به "كتابخانه آلمان") مسئوليت اصلي اين كتابخانه گردآوري، فهرستنويسي، و نمايه‌سازي كتابشناختي تمامي انتشارات چاپي و الكترونيكي است كه از 1913 در آلمان منتشر شده است (1: ذيل "كتابخانه ملي آلمان"). هر ناشر تجاري و غيرتجاري در آلمان موظف است 2 نسخه از انتشارات خود را به‌طور رايگان تحويل كتابخانه آلمان دهد. اين الزام در مورد انتشارات كاغذي، ريزنگارها، صداي ضبط شده، و انتشارات الكترونيكي كه روي رسانه‌هاي فيزيكي توزيع شده‌اند، اعمال مي‌شود. كتابخانه ملي آلمان از ابتداي جولاي 1998 شروع به‌گردآوري انتشارات ديجيتالي موجود بر شبكه جهاني كرده است. اين كتابخانه خود را موظف به گردآوري منابع ذيل مي‌داند: 1) تمامي منابعي كه در آلمان منتشر مي‌شوند، 2) تمامي انتشارات آلماني زبان كه از 1913 در خارج از آلمان منتشر شده‌اند، 3) تمامي ترجمه‌هايي كه از 1913 از آثار آلماني به زبان‌هاي ديگر صورت گرفته است، 4) كليه آثاري كه به زبان‌هاي خارجي درباره آلمان منتشر شده‌اند (آلمان‌شناسي)، و 5) كليه آثار چاپي تأليف شده يا منتشر شده توسط مهاجران آلماني زبان از 1933 تا 1945.

جدا از اين فعاليت‌ها كه توسط قانون تعريف شده است، كتابخانه لايپزيك پنج مجموعه اختصاصي هم نگهداري مي‌كند: كتابخانه رايش، كتابخانه سوسياليستي، مجموعه پروانه‌هاي ثبت اختراع، پوسترها، و مدارك سازمان‌هاي بين‌المللي. اين مجموعه‌ها در نتيجه كمك و اهدا و يا رويدادهاي سياسي خاص به‌دست آمده است (13).

آمار منابع اين كتابخانه تا پايان 2003 به‌شرح زير بوده است: الف) كتابخانه لايپزيك: 7193833 جلد كتاب و 55034 نشريه ادواري؛ ب) كتابخانه فرانكفورت: 17965590 جلد كتاب، 102418 نشريه ادواري، و 1389089 قلم ريزنگار؛ و ج) كتابخانه برلين: 10000000 جلد كتاب، 38000 نشريه ادواري جاري، و 2360000 ريزنگار.

خدمات. كتابخانه ملي آلمان كتابخانه مرجع و عمومي به‌حساب مي‌آيد. بدين معنا كه تمام منابع آن بدون هيچ‌گونه محدوديتي در هر سه شهر فرانكفورت، لايپزيك، و برلين در دسترس همگان است. كتابخانه لايپزيك منابعي را كه از 1913 در اين كشور و يا به زبان آلماني در خارج منتشر شده باشد در اختيار مراجعان قرار مي‌دهد. اين كتابخانه سالانه پاسخگوي حدود 535000 درخواست است (2: 21). در كتابخانه فرانكفورت نيز هر دو گروه منابع مذكور كه از 1945 منتشر شده باشند، موجود است.

به‌منظور حفظ مجموعه و محل به‌عنوان آرشيو ملي و نيز ارائه خدمات هر چه بيشتر به مراجعه‌كنندگان، كتابخانه ملي آلمان منابع خود را امانت نمي‌دهد. از آنجا كه مجموعه‌ها در مخازني نگهداري مي‌شوند كه در دسترس عموم نيستند، استفاده‌كنندگان بايد با مراجعه به فهرست‌هاي پيوسته كتابخانه ابتدا شماره راهنماي كتاب را مشخص كنند. سپس كارمندان كتابخانه منابع موردنظر را، از هريك از سه مكان ياد شده، تحويل مراجعان مي‌دهند. علاوه بر آن حدود 60000 جلد كتاب مرجع و نشريه ادواري در حوزه‌هاي علوم انساني، علوم طبيعي، و فناوري در كتابخانه لايپزيك؛ و حدود 80000 جلد كتاب مرجع و ادواري در رشته‌هاي مختلف؛ و حدود 35000جلد كتاب و 210 نشريه ادواري در زمينه تاريخ موسيقي و كتابشناسي موسيقي در كتابخانه برلين به‌صورت باز در اختيار مراجعان قرار دارد (12).

كتابخانه ملي آلمان همچنين خدمات اطلاعاتي متنوعي به افراد، كتابخانه‌ها، تاجران كتاب، ناشران، و نهادهاي دانشگاهي عرضه مي‌كند. اين خدمات شامل موارد زير است: پاسخ به درخواست‌هاي كتابشناختي (ارائه داده‌هاي كتابشناختي، نشاني ناشران و نهادها، و پژوهش درباره شخصيت‌ها)؛ پاسخ به پرسش‌هاي موضوعي و ارائه اطلاعات حق مؤلف آثار (تأييد اينكه آيا عناوين موردنظر مراجعه‌كننده به‌صورت تجاري از 1945 منتشر شده است يا خير). اين كتابخانه همچنين بر اساس درخواست‌هاي مكتوب يا تلفني صورت منابع موضوعات خاص را تهيه مي‌كند. اين خدمات براي پايان‌نامه‌هاي تحصيلي ارائه نمي‌شود، زيرا تهيه كتابشناسي براي پايان‌نامه‌ها بخشي از كار تحصيلي فرد است. كتابخانه ملي آلمان بر اساس مشخصاتي كه استفاده‌كنندگان در اختيار آن مي‌گذارند به ارائه خدمات اشاعه اطلاعات گزيده نيز مي‌پردازد (9).

براي استفاده از منابع ديجيتالي، كتابخانه ملي آلمان خدمات گسترده‌اي را در اتاق مطالعه چند رسانه‌اي خود عرضه مي‌كند. بدين منظور، اين كتابخانه مجهز به پايانه‌هاي چند رسانه‌اي، شبكه اِي.تي.ام.[10]  قوي، ايستگاه‌هاي كاري خاص نابينايان، و دستيابي اينترنتي با سرعت 34 مگابايت در ثانيه است (10).

استفاده‌كنندگان بايد حداقل 18 سال داشته باشند و كارت شناسايي معتبر ارائه كنند. استفاده از كتابخانه منوط به پرداخت بهاي ناچيزي است. بليت هفتگي كتابخانه حدود 5 مارك و بليت سالانه آن 30 مارك است. براي اطلاعاتي كه در پاسخ به سؤالات مكتوب ارائه مي‌شود بهاي جداگانه‌اي محاسبه مي‌شود (9).

توليدات. كتابخانه ملي آلمان به‌عنوان مركز ملي اطلاعات كتابشناختي، مسئول نمايه‌سازي تمامي آثاري است كه به‌صورت واسپاري قانوني تحويل اين كتابخانه مي‌شود. كتابشناسي ملي آلمان، مجموعه اين كتابخانه را مستند مي‌كند. اين كتابشناسي تحت‌عنوان >كتابشناسي ملي آلمان و كتابشناسي انتشارات خارجي آلماني زبان< منتشر مي‌شود. اين كتابشناسي شامل كتابشناسي‌هاي عمومي و تخصصي است كه به‌صورت مجموعه‌هاي جداگانه و به‌شكل درهمكردهاي چاپي و الكترونيكي به‌صورت هفتگي، ماهانه، شش ماهه، سالانه، و پنج ساله منتشر مي‌شوند. اين مجموعه‌ها عبارتند از:

1. صورت هفتگي. نمايه‌اي از آثار منتشر شده در آلمان و آثار آلماني زبان منتشر شده در خارج از آلمان است. اين مجموعه اساس مجموعه‌هاي C,B,A، و N را تشكيل مي‌دهد.

2. مجموعه A (داخلي). فهرست كتاب‌ها، ادواري‌ها، پيشينه‌هاي صوتي و غيرموسيقي، ساير رسانه‌هاي ديداري ـ شنيداري، ريزنگارها، و انتشارات الكترونيكي ناشران داخلي است. اين مجموعه بر حسب گروه‌هاي موضوعي تنظيم و به‌صورت هفتگي منتشر مي‌شود.

3. مجموعه B (خارجي). فهرست كتاب‌ها، ادواري‌ها، پيشينه‌هاي صوتي و غيرموسيقي، ساير رسانه‌هاي ديداري ـ شنيداري، ريزنگارها، و انتشارات الكترونيكي ناشران خارجي است كه بر حسب گروه‌هاي موضوعي تنظيم و به‌صورت هفتگي منتشر مي‌شود.

4. نمايه تركيبي. نمايه‌هاي مؤلف، عنوان، سرعنوان‌هاي موضوعي و كليدواژه‌ها،نمايه آي.اس.بي.ان./آي.اس.اس.ان.، نمايه ناشران مجموعه  Aبراي عناويني كه در مجموعه‌هاي A  و  Bدرمي‌آيد. اين نمايه به‌صورت هفتگي منتشر مي‌شود و درهمكرد ماهانه دارد.

5. مجموعه C (نقشه‌ها). به‌صورت هفتگي و به ترتيب الفبايي منتشر مي‌شود و داراي نمايه كليدواژه و عنوان، نمايه ناشران، نمايه آي.اس.بي.ان./آي.اس.اس.ان. است.

6. مجموعه D (نمايه شش ماهانه): گونه درهمكرد "سياهه هفتگي"، هر شش ماه و در دو بخش نمايه الفبايي عناوين و نمايه عنوان‌هاي موضوعي و كليدواژه منتشر مي‌شود.

7. مجموعه E (نمايه پنج سالانه / نمايه كتاب‌هاي آلمان). گونه درهمكردي كه از 10 نمايه نيم سالانه گردآوري شده است و هر پنج سال يك‌بار و در دو بخش منتشر مي‌شود: نمايه الفبايي عناوين؛ و نمايه سرعنوان‌هاي موضوعي و كليدواژه‌ها.

8. مجموعه G (آلمان‌شناسي و ترجمه‌ها). اين مجموعه شامل انتشارات مربوط به آلمان و ترجمه‌هاي آثار آلماني است كه در خارج منتشر شده است و برحسب گروه‌هاي موضوعي تنظيم و به‌صورت فصلي منتشر مي‌شود. داراي نمايه‌هاي مؤلف، عنوان، سرعنوان موضوعي، و كليد واژه است.

9. مجموعه H (انتشارات دانشگاهي). پايان‌نامه‌ها و آثار تحقيقاتي پس از دكترا از مؤسسات آموزش عالي آلمان و نيز پايان‌نامه‌هاي آلماني زبان خارجي كه بر حسب گروه‌هاي موضوعي تنظيم و به‌صورت ماهانه منتشر مي‌شود و داراي نمايه‌هاي مؤلف، عنوان، سرعنوان موضوعي، و كليدواژه است.

10. مجموعه M (موسيقي چاپي). موسيقي چاپي (شامل مواردي كه به‌صورت تجاري در دسترس قرار نگرفته‌اند) و آثار مربوط به موسيقي برحسب گروه‌هاي موضوعي تنظيم و به‌صورت ماهانه منتشر مي‌شود و داراي نمايه‌هاي ناشر، عنوان، و نام‌هاي موسيقي چاپي است. همچنين نمايه درهمكرد سالانه‌اي در دو قسمت دارد.

11. مجموعه T (نمايه موسيقي‌هاي ضبط شده). پيشينه‌هاي صوتي (شامل مواردي كه به‌صورت تجاري در دسترس قرار نگرفته‌اند) برحسب گروه‌هاي موضوعي تنظيم و به‌صورت ماهانه منتشر مي‌شود و داراي نمايه شركت‌هاي ضبط كننده، عنوان، و نمايه درهمكرد سالانه است.

مدخل‌هاي كتابشناختي اين كتابشناسي، اساس خدمات متمركز را براي استفاده‌كنندگان خارج از كشور شكل مي‌دهد. اين خدمات به اشكال مختلفي از جمله كارت عنوان، ديسك لرزان (فلاپي ديسك)، نوار مغناطيسي، وب، لوح فشرده، و بانك‌هاي اطلاعاتي پيوسته در دسترس هستند (6).

از جمله محصولات ديگري كه توسط اين كتابخانه تهيه مي‌شود بانك اطلاعاتي بيبلو ديتاست. اين بانك بزرگ‌ترين بانك اطلاعاتي آثار آلماني است و شامل داده‌هاي كتابشناختي كتاب‌ها، انتشارات دانشگاهي، نقشه‌ها، گزارش كنفرانس‌ها، نشريات ادواري، و ساير منابع موجود در كتابخانه ملي آلمان است و به‌طور هفتگي روزآمد مي‌شود (4).

فعاليت‌هاي حرفه‌اي. كتابخانه ملي آلمان همكاري نزديكي با نهادها و سازمان‌هاي كتابداري ملي و بين‌المللي دارد، مانند همكاري با ايفلا، كنفرانس كتابخانه‌هاي ملي اروپا، كميسيون حفاظت و دستيابي امريكا، سازمان جهاني استاندارد، و انجمن بين‌المللي موسيقي (1: ذيل "كتابخانه ملي آلمان"؛5). اين كتابخانه در سطح ملي نيز به انجام فعاليت‌هايي مانند تدوين و ارائه استانداردهاي كتابخانه‌اي، تهيه فرمت مبادله داده‌هاي كتابشناختي، و اجراي برنامه يوني‌مارك مي‌پردازد. فهرستنويسي پيش از انتشار يكي ديگر از فعاليت‌هاي گسترده كتابخانه ملي آلمان است. در برنامه فهرستنويسي پيش از انتشار اين كتابخانه حدود 5500 ناشر با اين طرح همكاري دارند و تقريبآ 80 درصد آثار منتشر شده در داخل و خارج از كشور در قالب اين برنامه فهرستنويسي مي‌شود (5).